Dieta wegetariańska na odchudzanie: ile schudniesz? Badania

Meta-analiza 9 randomizowanych badań kontrolowanych na 1628 osobach wykazała, że dieta wegetariańska redukuje wagę o 3,6 kg i glukozę na czczo o 10,6 mg/dL. Dane z dwóch największych kohort wegetarian (EPIC-Oxford, 65 000 osób i Adventist Health Study-2, 96 000 osób) potwierdzają: wegetarianie mają niższe BMI, mniej cukrzycy i 16% niższe ryzyko nowotworów. Ale badanie cardiveg wykazało, że dieta lakto-owo-wegetariańska jest gorsza dla funkcji HDL niż śródziemnomorska. Zestawiliśmy 5 badań z 5 krajów – żeby dać uczciwy obraz: kiedy wege pomaga, a kiedy śródziemnomorska jest lepsza.

Ile schudniesz na diecie wegetariańskiej – dane z 9 badań

Z kolei badacze z Universidad San Ignacio de Loyola w Limie i University of Connecticut zestawili 9 randomizowanych badań kontrolowanych na 1628 osobach z nadwagą i otyłością. Diety wegetariańskie (LOV + vegan) dały średnio -3,60 kg utraty wagi vs diety kontrolne. Glukoza na czczo spadła o 10,64 mg/dL [1].

Ale: BMI nie spadło istotnie (-0,87 kg/m²), obwód talii też nie (-3,00 cm) – obie wartości na granicy istotności statystycznej. To sugeruje, że wegetariańska dieta pomaga schudnąć ogólnie, ale efekt na otyłość centralną (brzuch) jest mniej wyraźny.

Podgrupowa analiza wyodrębniła 4 badania specyficznie o diecie lakto-owo-wegetariańskiej (LOV – z jajami i nabiałem). Wyniki LOV były podobne do ogólnych – co oznacza, że nie musisz być ścisłym weganem żeby schudnąć na diecie roślinnej. Jaja i nabiał nie „blokują” odchudzania – a ułatwiają pokrycie białka.

Porównanie z danymi z Copenhagen (Termannsen 2022, 11 RCT, 796 osób): ścisła dieta wegańska daje -4,1 kg – więcej niż ogólna wegetariańska (-3,6 kg) ale różnica jest niewielka (-0,5 kg) [3]. Dla większości ludzi łatwiejsza LOV (z jajami, nabiałem) daje 85% efektu wagowego wegańskiej – przy znacznie mniejszych ograniczeniach.

Czym wegetariańska różni się od wegańskiej

Co jeść na diecie wegetariańskiej – tabela produktów z białkiem

Największy problem wegetariańskiej diety odchudzającej to białko – bo bez mięsa i ryb musisz celowo planować źródła białka. Oto 15 najlepszych źródeł białka wegetariańskiego uszeregowanych wg stosunku białko/kalorie.

Jak złożyć 100 g białka dziennie na LOV (dla osoby 70 kg, 1,4 g/kg):

• Śniadanie: 3 jaja (20 g) + twaróg 100 g (18 g) = 38 g
• Obiad: soczewica 150 g gotowanej (14 g) + jogurt grecki 200 g (20 g) = 34 g
• Kolacja: tofu 200 g (16 g) + quinoa 150 g (6 g) + edamame 100 g (11 g) = 33 g

Na LOV pokrycie 1,2-1,6 g/kg białka jest Łatwiejsze niż na veganie – bo masz jaja (13 g/2 szt.) i nabiał (twaróg 18 g, jogurt grecki 10 g, ser 17 g). To duża różnica vs vegan który musi bazować na strączkach i tofu.

Dieta wegetariańska a wątroba tłuszczowa – badanie z Isfahan

Uczelnia Isfahan University of Medical Sciences przeprowadziła 3-miesięczne badanie kontrolowane na 75 osobach z nadwagą/otyłością i stłuszczeniem wątroby (NAFLD). Jedna grupa jadła LOV (bez mięsa, drobiu i ryb), druga – standardową dietę odchudzającą. LOV wygrała w każdym parametrze [2]:

• ALT (enzym wątrobowy): większy spadek na LOV
• Waga, BMI, obwód talii: większy spadek na LOV
• Glukoza na czczo, insulina, HOMA-IR: większy spadek na LOV
• Trójglicerydy, cholesterol, LDL: większy spadek na LOV
• Ciśnienie skurczowe: większy spadek na LOV
• Ultrasonografia wątroby: wyższa poprawa stopnia NAFLD na LOV

To nie jest „jedno badanie sugerujące” – to RCT z każdym parametrem na korzyść LOV. Dla osoby z NAFLD (dotyczy ~25% Polaków) dieta LOV może być lepsza niż standardowa dieta odchudzająca z mięsem.

Mechanizm: LOV dostarcza więcej błonnika (strączki, warzywa), mniej tłuszczów nasyconych (brak mięsa czerwonego), więcej fitosteroli (orzechy, nasiona) – co razem poprawia metabolizm lipidów i insuliny efektywniej niż dieta z mięsem.

Kohorty EPIC-Oxford i Adventist – co mówią 160 000 osób

Według przeglądu danych z Loma Linda University (EPIC-Oxford: 65 000 osób, UK + Adventist Health Study-2: 96 000 osób, USA/Kanada), wegetarianie mają systematycznie niższe BMI, mniej cukrzycy i 11-19% niższe ryzyko nowotworów niż omnivore [4].

Konkretne dane z ahs-2 (96 000 adwentystów, obserwacja wieloletnia):

• Weganie: -16% ryzyko nowotworów vs omnivore
• Pesco-wegetarianie: najniższa śmiertelność ogólna i z chorób serca
• LOV: niższe BMI, mniej cukrzycy, mniej zespołu metabolicznego
• Emisja CO₂: wegetariańska dieta = 29% mniej gazów cieplarnianych (ahs-2), 47-60% mniej (EPIC-Oxford)

Ciekawe: pesco-wegetarianie (jedzący ryby, ale nie mięso) mieli najniższą śmiertelność – prawdopodobnie dzięki omega-3 z ryb. To sugeruje, że najzdrowsza wersja „wegetariańska” to LOV + ryby (peskatarianizm) – ale to już nie jest ściśle wegetariańska.

Wegetariańska vs śródziemnomorska – badanie cardiveg

Badanie cardiveg z University of Parma i University of Florence porównało bezpośrednio dietę LOV ze śródziemnomorską u 30 osób przez 3 miesiące. Wynik: LOV obniżyła funkcję HDL – zdolność cholesterolu „dobrego” do usuwania cholesterolu z naczyń spadła o 8,99%. Efflux ABCA1 (transport zwrotny cholesterolu) spadł o 18,62% [5].

To ważne: LOV poprawia LDL i trójglicerydy – ale pogarsza HDL function. Śródziemnomorska (z rybami, oliwą) poprawia oba kierunki (LDL w dół, HDL function w górę). Dlaczego? Prawdopodobnie brak omega-3 z ryb i mniej jednonienasyconych tłuszczów na LOV vs śródziemnomorska.

Wniosek: na odchudzanie LOV jest skuteczna (3,6 kg więcej niż kontrola [1]). Ale na ogólne zdrowie serca – śródziemnomorska ma lepszy profil (poprawia zarówno LDL jak i HDL function). Jeśli Twoim celem jest tylko schudnięcie → LOV OK. Jeśli chcesz schudnięcie + serce → śródziemnomorska (z rybami!) lepiej.

Jadłospis wegetariański na 3 dni (~1700 kcal, ~100 g białka)

Jadłospis wegetariański – kolejne 4 dni (~1700 kcal)

Pełny tydzień = 21 posiłków głównych + 7 przekąsek – żaden się nie powtarza. To pokazuje że wegetariańska dieta nie jest monotonna. Z jajami, nabiałem, strączkami, tofu, tempeh i zbożami – masz więcej kombinacji niż na typowej polskiej diecie „mięso + ziemniaki + surówka”.

Lista zakupów wegetariańskich na tydzień

• Jaja: 18 szt. (2-3 dziennie w różnych formach)
• Nabiał: twaróg 500 g, jogurt grecki 500 g, jogurt naturalny 500 g, parmezan 100 g, mozzarella 125 g, feta 100 g, ser kozi 100 g, mleko 1 L
• Strączki: soczewica 500 g, fasola czarna (puszka) 2 szt., ciecierzyca (puszka) 2 szt., edamame mrożone 300 g, hummus 300 g
• Tofu/tempeh: tofu twardy 2 × 300 g, tempeh 200 g
• Warzywa: szpinak 300 g, brokuły 2 szt., papryka 3 szt., pomidory 6 szt., cukinia 2 szt., bakłażan 1 szt., marchew 1 kg, burak 3 szt., pieczarki 300 g, dynia/bataty, rukola, ogórki
• Owoce: banany 5 szt., jabłka 3 szt., gruszki 2 szt., borówki 200 g, maliny 200 g, jagody 150 g
• Zboża: owsianka 500 g, ryż brązowy 500 g, quinoa 300 g, kasza gryczana 500 g, kasza jaglana 300 g, makaron pełnoziarnisty 500 g, pieczywo razowe
• Orzechy/nasiona: włoskie 100 g, migdały 100 g, pekan 50 g, siemię lniane 200 g, sezam 100 g, masło orzechowe 300 g
• Tłuszcze: oliwa z oliwek, awokado 3 szt.

Koszt: 150-220 zł/tydzień. taniej niż z mięsem: soczewica (6 zł/500 g) zastępuje kurczaka (20 zł/kg), jaja (5 zł/10 szt.) zastępują stek (40 zł/kg). Najdroższe: sery (20-40 zł/kg) i tofu/tempeh (8-12 zł) – ale nadal taniej niż łosoś.

Dlaczego wegetariańska pomaga schudnąć – 4 mechanizmy

Meta-analiza Melgar 2023 [1] nie wyjaśnia dlaczego wegetarianie chudną więcej – tylko ŻE chudną. Oto mechanizmy zidentyfikowane w poszczególnych badaniach.

1. Niższa gęstość kaloryczna. Warzywa: 15-40 kcal/100 g. Strączki: 100-165 kcal/100 g. Mięso: 150-250 kcal/100 g. Ser: 200-400 kcal/100 g. Na wegetariańskiej talerz jest pełniejszy ale ma mniej kalorii – bo dominują warzywa i strączki, nie mięso i tłuszcz. Efekt: jesz do pełna – ale jesz mniej kalorii. To „spontaniczny deficyt” bez liczenia.

2. Więcej błonnika. Przeciętny Polak: 12-15 g błonnika/d (za mało). Wegetarianin jedzący strączki, zboża pełnoziarniste i warzywa: 30-40 g/d. Błonnik zwiększa sytość (pęcznieje w żołądku), spowalnia wchłanianie glukozy (mniej skoków insuliny) i karmi korzystne bakterie jelitowe (SCFA → mniej stanów zapalnych → mniej tłuszczu wisceralnego).

3. Mniej tłuszczów nasyconych. Mięso czerwone i przetworzone = główne źródło nasyconych kwasów tłuszczowych w polskiej diecie. Na LOV: jaja i nabiał dostarczają trochę nasyconych, ale znacznie mniej niż wołowina, wieprzowina i kiełbaski. Mniej nasyconych = lepszy profil lipidowy → lepszy metabolizm → łatwiejsze odchudzanie. Badanie NAFLD [2] potwierdza: LOV lepiej poprawia LDL i trójglicerydy niż standard.

4. Wyższa jakość diety (ahei). Wegetarianie mają wyższe wyniki w indeksach jakości diety (Alternate Healthy Eating Index). To nie przypadek – eliminacja mięsa zmusza do jedzenia większej różnorodności warzyw, strączków, orzechów i zbóż. Ta „wymuszona różnorodność” = więcej witamin, minerałów i antyoksydantów = lepszy metabolizm = łatwiejsze odchudzanie.

Wegetariańska a sport – czy starcza energii i mięśni?

Na LOV z jajami i nabiałem – tak. Jaja dostarczają kompletne białko (wszystkie aminokwasy egzogenne), nabiał dostarcza kazeinę (wolne wchłanianie = „karmienie” mięśni przez noc) i serwatkę (szybkie wchłanianie = idealne po treningu).

Dla sportowca na LOV:

• Białko: 1,4-2,0 g/kg (jak omnivore sportowiec). Źródła: jaja, twaróg, jogurt grecki, tofu, tempeh, strączki, shake serwatkowy. Pokrycie bez problemu na LOV
• Węglowodany: na LOV nie musisz ich ograniczać – ryż, kasza, owsianka, chleb, quinoa, strączki dostarczają obfite węgle. To korzystne dla wydolności (glikogen mięśniowy)

Wielu sportowców wyczynowych jest wegetarianami lub peskatarianami: Venus Williams (LOV), Lewis Hamilton (vegan), Chris Paul, Novak Djokovic (plant-based periods). Na LOV z planowaniem – brak ograniczeń wydolnościowych.

Niedobory na wegetariańskiej – mniej niż na veganie, ale nadal realne

Jak zacząć dietę wegetariańską – plan 3-tygodniowy

Przejście na wegetariańską jest Łatwiejsze niż na wegańską – bo zostawiasz jaja i nabiał (najłatwiejsze źródła białka i wapnia). Oto plan stopniowego wdrożenia.

Tydzień 1 – Bezmięsne 3 dni w tygodniu: Poniedziałek, środa, piątek = bez mięsa. Zamiast piersi kurczaka: jajecznica + twaróg. Zamiast steku: soczewica z curry. Zamiast kotleta mielonego: tofu z warzywami. Reszta dni – z mięsem jak zwykle.

Tydzień 2 – Bezmięsne 5 dni: Mięso zostaje tylko w weekend (sobota-niedziela). W tygodniu: jaja, nabiał, strączki, tofu jako źródła białka. Naucz się 5 nowych przepisów wegetariańskich (soczewica curry, ciecierzyca z warzywami, makaron z serem i warzywami, omlet z pieczarkami, tofu stir-fry).

Po 3 tygodniach: masz repertuar wegetariańskich posiłków, wiesz jak pokryć białko bez mięsa, i nie czujesz „braku” bo nabiał i jaja dają smak i sytość. To Łatwiejsze przejście niż na vegan – i daje 85% korzyści wagowych [1] vs [3].

Wegetariańska a cukrzyca i zespół metaboliczny – dane z kohort

Dane z Adventist Health Study-2 (96 000 osób, Loma Linda University) wykazały, że wegetarianie mają istotnie mniej cukrzycy typu 2 i zespołu metabolicznego niż omnivore [4]. To nie przypadek – wegetariańska dieta naturalnie eliminuje największe dietetyczne czynniki ryzyka cukrzycy.

Dlaczego wegetariańska chroni przed cukrzycą:

• Mniej przetworzonego mięsa – wędliny, kiełbaski, boczek to jedne z najsilniejszych dietetycznych czynników ryzyka T2DM (wyższe nawet niż cukier). Na LOV: zero przetworzonego mięsa
• Więcej błonnika – 30-40 g/d spowalnia wchłanianie glukozy → mniej skoków insuliny → mniej insulinooporności
• Więcej magnezu – z orzechów, zbóż pełnoziarnistych, strączków. Magnez poprawia wrażliwość na insulinę. Deficyt magnezu wiąże się z T2DM
• Niższy IG diety – strączki mają niski IG (25-35 vs biały ryż 72, ziemniaki 85). Dieta oparta na strączkach = stabilna glukoza

Meta-analiza Melgar [1] potwierdza: glukoza na czczo spadła o 10,64 mg/dL na wegetariańskiej vs kontrola – istotnie statystycznie. Badanie NAFLD z Isfahan [2] dodaje: HOMA-IR (insulinooporność) poprawił się więcej na LOV niż na standardowej diecie odchudzającej.

Dla osoby z prediabetem (glukoza 100-125 mg/dL) lub insulinoopornością: LOV + deficyt kaloryczny to połączenie które atakuje problem z dwóch stron – utrata wagi + poprawa insulinowrażliwości z samej zmiany wzorca żywieniowego.

Wegetariańska a kości – czy brak mięsa jest bezpieczny?

Na LOV (z nabiałem) – tak. Nabiał dostarcza wapń (jogurt: 200 mg/porcja, mleko: 300 mg/szklanka, parmezan: 1100 mg/100 g) i witaminę D (jeśli fortyfikowane). Umbrella review o wegańskiej [B8-01] wykazał +46% złamań – ale to dotyczyło vegan (bez nabiału), nie LOV.

Na LOV z nabiałem ryzyko kostne jest minimalne – pod warunkiem:

• Wapń: 1000 mg/d z nabiału (2-3 porcje jogurtu/mleka/sera dziennie)
• Białko: 1,2+ g/kg (białko wspiera kości – meta-analiza NOF z artykułu B7-04)
• Aktywność fizyczna: trening z obciążeniem stymuluje mineralizację kości

LOV to nie jest vegan – i ryzyka kostne LOV są porównywalne z omnivore (bo nabiał pokrywa wapń). To ważna różnica – dlatego dla osób z osteoporozą w rodzinie LOV jest bezpieczniejsza niż vegan.

Najczęstsze pułapki na wegetariańskiej diecie odchudzającej

1. „Ser i jaja zamiast warzyw” – zastępowanie mięsa tylko serem i jajami (pizza margherita, zapiekanka serowa, omlet z serem) dodaje kalorii bez błonnika. Ser twardy: 300-400 kcal/100 g. Podstawą powinny być strączki i warzywa – ser i jaja to uzupełnienie, nie fundament
2. Za mało białka – na LOV łatwiej niż na vegan ale nadal wymaga planowania. Bez mięsa i ryb „automatycznie” masz 40-60 g białka. Cel: 1,2 g/kg. Rozwiązanie: jaja i/lub twaróg w każdym posiłku + strączki do obiadu
3. Przetworzone zamienniki mięsa – wegetariański burger, nuggetsy sojowe, parówki roślinne = przetworzone, dużo soli, mało składników odżywczych. Okazjonalnie OK, ale bazą powinny być: jaja, twaróg, tofu, soczewica – nie przetworzone zamienniki z supermarketu
4. Za dużo węglowodanów prostych – bez mięsa łatwo sięgnąć po: makaron, chleb, ryż, ziemniaki – bo są sycące i tanie. Ale same węgle bez białka = głód po 2 godzinach. Reguła: każdy posiłek = źródło białka + źródło błonnika + węgle złożone

Zestawienie wyników – co 5 badań mówi o wegetariańskiej na odchudzanie

Ostatnia myśl: nie musisz wybierać „jednej diety na resztę życia”. Możesz łączyć elementy wegetariańskiej z innymi podejściami: LOV + post przerywany (IF + rośliny = podwójny efekt na wagę). LOV + elementy śródziemnomorskiej (oliwa, orzechy, warzywa – już masz na LOV!). LOV + okazjonalne ryby (peskatarianizm – najzdrowszy wzorzec wg ahs-2 [4]). Najważniejsze: deficyt kaloryczny + białko + warzywa. Etykieta „wegetariańska” to narzędzie – nie religia. Używaj go kiedy Ci pomaga, modyfikuj kiedy nie.

Pytania i odpowiedzi

Czy na wegetariańskiej schudnę więcej niż na zwykłej diecie?

Tak – meta-analiza 9 RCT wykazała -3,60 kg przewagi vs kontrola [1]. ale: to nie „magia braku mięsa” – to niska gęstość kaloryczna roślinnej diety (więcej warzyw, strączków = więcej objętości, mniej kalorii). Schudniesz na każdej diecie z deficytem kalorycznym – wegetariańska po prostu ułatwia go osiągnąć spontanicznie.

Czy wegetariańska jest dobra dla dzieci?

Czy wegetariańska jest lepsza od DASH na odchudzanie?

Na wagę: wegetariańska -3,6 kg [1] vs DASH -1,6 kg (meta-analiza z artykułu B5-02). Na ciśnienie: DASH znacznie lepsza (-3 do -11 mmHg). Na cholesterol: podobne. Na HDL: DASH lepsza (nie pogarsza HDL function jak LOV [5]). Wniosek: wegetariańska lepsza na wagę, DASH lepsza na ciśnienie i serce ogólnie.

Czy mogę być wegetarianką w ciąży?

Ile kosztuje dieta wegetariańska?

Taniej niż z mięsem. Soczewica (6 zł/500 g), fasola z puszki (3 zł), jaja (5 zł/10 szt.), twaróg (4 zł/250 g), ryż brązowy (4 zł/kg), owsianka (3 zł/500 g). Najdroższe: tofu/tempeh (8-12 zł), orzechy (40-60 zł/kg), ser (20-40 zł/kg). Typowy koszt: 130-200 zł/tydz. – mniej niż dieta z kurczakiem (200+ zł) i znacznie mniej niż z łososiem (300+ zł).

Czy mogę jeść wegetariańsko tylko na odchudzaniu a potem wrócić do mięsa?

Tak – nie ma obowiązku trwałego przejścia. Wiele badań w meta-analizie Melgar [1] trwało 12-26 tygodni. Możesz stosować LOV przez okres odchudzania (3-6 mies.) a potem wrócić do umiarkowanego jedzenia mięsa. ale: korzyści metaboliczne (glukoza, lipidy [1][2]) utrzymują się tylko dopóki stosujesz dietę. Po powrocie do starego jedzenia – parametry wracają do wyjściowych. Lepsze podejście: zmniejsz mięso na stałe (3-4x/tydz. zamiast codziennie) – to daje trwałe korzyści bez pełnej eliminacji.

Czy wegetariańska pomaga na wysokie trójglicerydy?

Tak – badanie NAFLD z Isfahan [2] wykazało większy spadek trójglicerydów na LOV niż na standardowej diecie odchudzającej. Mechanizm: więcej błonnika (wiąże kwasy żółciowe → wątroba zużywa cholesterol), mniej nasyconych tłuszczów (mniej substratu na TG), mniej fruktozy z przetworzonego jedzenia (fruktoza → TG w wątrobie). Jeśli masz TG >150 mg/dL – LOV + deficyt to jedna z najskuteczniejszych interwencji dietetycznych.

Czy wegetariańska jest lepsza od low carb na odchudzanie?

To różne podejścia. LOV: ogranicza mięso (więcej strączków, warzyw). Low carb: ogranicza węglowodany (więcej białka, tłuszczu). Na wagę: LOV -3,6 kg [1], low carb -1,3 do -3,5 kg [meta z B3-07] – porównywalnie. Na glukozę: LOV -10,64 mg/dL [1], low carb również poprawia. Na serce: cardiveg mówi że LOV gorszy na HDL [5] – low carb też podnosi LDL. Wniosek: oba działają na odchudzanie; LOV lepsza na metabolizm glukozy, low carb lepszy na trójglicerydy. Wybierz ten który łatwiej Ci utrzymać.

Czy wegetariańska jest bezpieczna dla osób starszych?

Jaki typ wegetarianizmu jest najzdrowszy?

Dane z ahs-2 [4] wskazują: pesco-wegetarianie (z rybami, bez mięsa) mają najniższą śmiertelność ogólną i z chorób serca. To prawdopodobnie dzięki omega-3 z ryb. Ranking wg danych kohortowych: 1) pesco-wegetariańska, 2) LOV, 3) vegańska, 4) semi-wegetariańska. ale: wszystkie są zdrowsze od standardowej diety z dużą ilością przetworzonego mięsa. Najważniejsze: dużo warzyw, strączków i zbóż pełnoziarnistych – nie etykieta.

Źródła

1. [1] Melgar B, Diaz-Arocutipa C, Huerta-Rengifo C, Piscoya A, Barboza JJ, Hernandez AV. „Vegetarian diets on anthropometric, metabolic and blood pressure outcomes in people with overweight and obesity: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials.” International Journal of Obesity, 2023;47(10):903-910. doi.org/10.1038/s41366-023-01357-7 (Universidad San Ignacio de Loyola, Peru / University of Connecticut School of Pharmacy)
2. [2] Garousi N, Tamizifar B, Pourmasoumi M, Feizi A, Askari G, Clark CCT, Entezari MH. „Effects of lacto-ovo-vegetarian diet vs. standard-weight-loss diet on obese and overweight adults with non-alcoholic fatty liver disease: a randomised clinical trial.” Archives of Physiology and Biochemistry, 2023;129(4):975-983. Coventry University Pure Portal – pełny tekst (Isfahan University of Medical Sciences / Coventry University)
3. [3] Termannsen AD, Clemmensen KKB, Thomsen JM, Nørgaard O, Díaz LJ, Torekov SS, Quist JS, Færch K. „Effects of vegan diets on cardiometabolic health: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials.” Obesity Reviews, 2022;23(9):e13462. PMC9540559 – pełny tekst (Steno Diabetes Center Copenhagen / University of Copenhagen)
4. [4] Segovia-Siapco G, Sabaté J. „Health and sustainability outcomes of vegetarian dietary patterns: a revisit of the EPIC-Oxford and the Adventist Health Study-2 cohorts.” European Journal of Clinical Nutrition, 2019;72(Suppl 1):60-70. doi.org/10.1038/s41430-018-0310-z (Loma Linda University School of Public Health)
5. [5] Ronca A, Pellegrini N, Pagliai G, Dinu M, Manfredini M, Incerti M, Favari E, Sofi F. „Effects of a dietary intervention with Mediterranean vs lacto-ovo vegetarian diets on HDL function: Results from the CARDIVEG study.” Nutrition, Metabolism and Cardiovascular Diseases, 2023;33(3):651-658. doi.org/10.1016/j.numecd.2022.11.012 (University of Florence / University of Parma)